اثرى براى دين قيم باقى نمىماند ، هر چند منكر معاد قائل به وحدانيت خداوند و ساير معارف حق باشد ، و به همين جهت است كه مىبينيم خداى تعالى فراموش كردن قيامت را ريشه تمامى گمراهيها ناميده و فرمود : « إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّه لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ » « 1 » . * ( « وَيَدْعُ الإِنْسانُ بِالشَّرِّ دُعاءَه بِالْخَيْرِ وَكانَ الإِنْسانُ عَجُولًا » ) * . مراد از « دعا » بطورى كه از سياق آيه استفاده مىشود مطلق طلب است ، چه به لفظ دعا باشد مثل « خدايا مال و اولاد بر من روزى كن و . . . » و چه بدون لفظ صورت گيرد و به صورت سعى و عمل بوده باشد ، همه اينها دعا و درخواست از خداست ، حتى اگر اين درخواست از كسى صادر شود كه به خدا معتقد نبوده و توجهى به درخواست از خدا ندارد ، چون در حقيقت غير از خدا معطى و مانعى وجود ندارد هم چنان كه فرمود : « يَسْئَلُه مَنْ فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ » « 2 » و نيز فرموده : « وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوه » « 3 » . پس به شهادت اين دو آيه ، دعا به معناى مطلق طلب است ، و حرف « باء » در دو كلمه : « بالشر » و « بالخير » براى چسباندن فعل به مفعول آن است و مقصود اين است كه انسان به همان نحو شر را مىخواند و آن را درخواست مىكند كه خير را مىطلبد . بنا بر اين مقصود از اينكه فرمود : « انسان عجول است » اين خواهد بود كه او وقتى چيزى را طلب مىكند صبر و حوصله به خرج نمىدهد ، در جهات صلاح و فساد خود نمىانديشد تا در آنچه طلب مىكند راه خير برايش مشخص گردد ، و از آن راه به طلبش اقدام كند بلكه به محض اينكه چيزى را برايش تعريف كردند و مطابق ميلش ديد با عجله و شتابزدگى به سويش مىرود و در نتيجه گاهى آن امر ، شرى از آب در مىآيد كه مايه خسارت و زحمتش مىشود ، و گاهى هم خيرى بوده كه از آن نفع مىبرد . اين آيه و آيات بعديش در سياق توبيخ و سرزنشى است كه ناشى از منت نهادن خداى تعالى در آيات قبل است كه مساله « هدايت اقوم » را به رخ بندگانش مىكشد ، گويى كه فرموده است : ما كتابى نازل كرديم كه شما را به سوى ملتى اقوم هدايت مىكند و گروندگان به آن ملت و كيش را به سعادت و بهشت مىرساند و به سوى اجرى عظيم و خيرى

--> ( 1 ) آنان كه از راه خدا گمراه شوند چون روز حساب ( و قيامت را ) فراموش كرده‌اند به عذاب سخت معذب خواهند شد . سوره ص ، آيه 26 . ( 2 ) از او درخواست مىكند هر آن كس كه در آسمانها و زمين است . سوره رحمن ، آيه 30 . ( 3 ) و بشما داده از هر نعمتى كه خواستيد . سوره ابراهيم ، آيه 34 .